Zabytkowy młyn nad Wartą zmieni się w muzeum. Ruszyła renowacja

Dawny młyn nad Wartą w Działoszynie ma w przyszłości opowiadać o tym, jak powstawała mąka i jak rzeka napędzała lokalny przemysł. W zabytkowym budynku zachowały się urządzenia młynarskie, które właściciel chce udostępnić zwiedzającym. Zanim jednak powstanie muzeum, trzeba dokończyć remont. Dach jest już zabezpieczony, odnowiono też część elewacji, ale lista pozostałych prac nadal jest długa.

Właścicielem obiektu jest Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w Działoszynie. To ona prowadzi renowację i przygotowuje pomysł nowego wykorzystania gmachu. Przyszłe muzeum ma prezentować zachowane maszyny, bez przywracania im funkcji produkcyjnej. Tempo remontu zależy od pozyskiwania kolejnych środków.

Co już wyremontowano, a co pozostaje do zrobienia

Najpilniejszym zadaniem było zabezpieczenie budynku od góry. Przy wsparciu gminy i finansowaniu z Krajowego Planu Odbudowy wymieniono najbardziej zniszczone części konstrukcji dachu. Zamiast dotychczasowej papy pojawiło się pokrycie z blachy.

W 2026 roku roboty objęły dwie ściany młyna. Usunięto z nich odpadający tynk i wykonano prace przy elewacjach. Na ten zakres remontu spółdzielnia otrzymała 151 tys. zł z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego w programie „Łódzkie dla zabytków”.

Odnowienia wymagają jeszcze dwie pozostałe ściany. W planach są również wymiana okien oraz uporządkowanie i wyrównanie terenu wokół obiektu. Zadania mają być podejmowane etapami, stosownie do dostępnych pieniędzy.

Młyn podlega ochronie konserwatorskiej. Do rejestru zabytków nieruchomych województwa łódzkiego wpisano go 28 maja 2025 roku pod numerem A/441.

Muzeum z oryginalnym wyposażeniem

Najważniejszym atutem planowanej placówki jest to, co przetrwało wewnątrz czterokondygnacyjnego, murowanego gmachu. Znajdują się tam maszyny wykorzystywane dawniej do przemiału ziarna. Ich stan jest oceniany jako dobry. Spółdzielnia zamierza je oczyścić i odnowić, aby mogły pełnić funkcję eksponatów objaśniających dawną produkcję mąki.

Muzeum ma być przeznaczone dla mieszkańców, turystów oraz grup szkolnych. Jego tematyka wiąże się także z obecną działalnością właściciela: spółdzielnia nadal prowadzi piekarnię, do której przed laty trafiała również mąka z tego młyna.

Sam budynek jest częścią większej historii gospodarczej Działoszyna. Należał do zespołu obejmującego także tartak. Zachowały się tam ślady turbinowni dawnej elektrowni wodnej, a ważnym elementem całego układu był jaz spiętrzający Wartę. Przy jego budowie wykorzystano naturalną wysepkę znajdującą się w nurcie rzeki. Przemysłowy charakter gmachu i jego otoczenia pozostaje czytelny do dziś.

Od drewnianego zakładu do murowanego młyna

Początki młynarstwa w tym miejscu sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Zakład należał wówczas do rodziny Pytlewskich. Drewniany młyn częściowo opierał się na palach wbitych w koryto Warty, a przepływająca woda dostarczała energii urządzeniom mielącym zboże.

Około 1905 roku budynek zniszczył pożar. Stanisław Pytlewski odbudował młyn, również z drewna, lecz nową konstrukcję ulokował już w całości na prawym brzegu rzeki. Obecny murowany obiekt pochodzi z odbudowy przeprowadzonej w 1940 roku, po kolejnych zniszczeniach wojennych.

W dziejach przedsiębiorstwa ważne było także małżeństwo córki Stanisława Pytlewskiego z Janem Hartlem, zawarte w 1921 roku. Hartl, oficer armii austriackiej, włączył się w miejscową działalność gospodarczą. Około 1922 roku wybudował przy młynie tartak. Oba zakłady, wraz z infrastrukturą wodną, tworzyły istotne zaplecze gospodarcze miasta i zapewniały pracę mieszkańcom.

Gdy uszkodzenie zakładu oznaczało ciemności w mieście

Młyn i powiązane z nim urządzenia służyły nie tylko przemiałowi. Energia Warty pozwalała również produkować prąd dla mieszkańców. Skutki zależności miasta od tej instalacji były szczególnie dotkliwe podczas walk w 1914 roku, prowadzonych w rejonie zakładu i pobliskiego mostu.

Uszkodzony został wtedy trójfazowy generator współpracujący z turbinami prądotwórczymi. Przez około miesiąc część domów nie miała elektryczności, a główne ulice pozostawały bez oświetlenia.

Wycofujące się wojska wysadziły most na Warcie. W okolicznych budynkach wypadły łącznie 73 szyby. Ucierpiały elewacje młyna i sąsiednich zabudowań, a także urządzenia do przechowywania i transportowania ziarna. Zniszczona została również grobla spiętrzająca wodę doprowadzaną do zakładów. Wojenne straty dotknęły więc zarówno zabudowę, jak i infrastrukturę niezbędną do pracy całego zespołu.

Ponad 4 mln zł na zabytki powiatu

Dofinansowanie remontu młyna wpisuje się w szersze wsparcie dla zabytków powiatu pajęczańskiego. W latach 2019–2025 przeznaczono na nie 3 mln 332 tys. 810 zł. Kolejne dotacje, przyznane w 2026 roku, wyniosły 706 tys. 800 zł. Łączna kwota to 4 mln 39 tys. 610 zł.

Wśród wspieranych obiektów znalazły się kościół pw. św. Marii Magdaleny w Działoszynie, dwór w Makowiskach oraz kościół pw. św. Michała Archanioła w Dworszowicach Kościelnych. Na działoszyńską świątynię i dzwonnicę przyznano w latach 2019–2025 łącznie 458 tys. zł. Po uwzględnieniu dotacji dla młyna wsparcie dla zabytków w samym Działoszynie sięgnęło 609 tys. zł.

Na tle beneficjentów z Działoszyna ujętych w zestawieniu za lata 2019–2025 spółdzielnia jest pierwszym podmiotem nieparafialnym, który otrzymał pomoc na ratowanie zabytku.

Najpierw dalsze prace, później zwiedzanie

Docelowo młyn ma łączyć zachowaną przemysłową architekturę z ekspozycją autentycznych urządzeń. Obecnie priorytetem pozostaje jednak remont: dokończenie elewacji, wymiana okien i przygotowanie otoczenia. Powstanie muzeum jest planem właściciela, a nie zapowiedzią już działającej placówki. Kolejne etapy ratowania obiektu będą zależeć od zdobycia finansowania.

Źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego